پژوهش > نظرسنجی تلفنی

همکاران: شبنم چهره، فریده درفشی، سمیه گایگانی، زهره دیداری، احسان کاظمی

مقدمه:

کتاب از دیرباز یکی از مهم‌ترین ابزار آگاهی و بصیرت به شمار آمده است و امروزه نیز در جوامع انسانی در ابقای موجودیت فرهنگی نقش اساسی دارد،  بگونه‏ای که  میزان مطالعه و گرایش به کتاب از مهمترین شاخص های رشد و توسعه می باشد. "مطالعه" که "فرهنگ لغت عمید" آن را "اطلاع یافتن از چیزی با ادامه نظر در آن" معنی کرده است، نه تنها زیر بنای "پژوهش " و نخستین گام برای تحقیق است بلکه به عقیده کارشناسان جزو نیازهای روحی و معنوی انسان نیز محسوب می‌شود.
"مطالعه کتاب در تعالی روح آدمی مؤثر است و توجه به مطالعه و بهره‌گیری از تازه‌های علمی، سبب پیشرفت و گام نهادن سریع به سمت تعالی خواهد شد. تجربه جهانی نشان می دهد که رشد و توسعه تمدنها، ریشه در رشد فکری و فرهنگی هر جامعه دارد و بدون رشد فرهنگ کتابخوانی در جوامع، نمی توان به رشد هیچ تمدنی دل خوش کرد و بدون شک ترویج فرهنگ کتاب و کتابخوانی موجب رشد فرهنگی و علمی کشور خواهد شد." (نظرسنجی درباره کتاب و کتاب‌خوانی، مرکز تحقیقات و مطالعات همشهری)

طرح مسأله:

از گذشته دور کتاب به عنوان یکی از ابزارهای آموزشی مورد توجه بوده است و اولیای دین نیز به پدید‌آوردن آثار علمی و فرهنگ مکتوب توصیه‌های مهمی داشته‌اند. انس گرفتن با کتاب انس با عالمان و اندیشمندان است و هرچه بیشتر با کتاب مانوس شویم آثار آن در رفتارها و زندگی ما محسوس تر و آشکارتر خواهد بود. تجربه گذشتگان ما در نوشته های آنها است و لازم است با مطالعه این نوشته‌ها از تجربیات و آموزه‌های آنها استفاده نماییم و آنها را در زندگی خود به کار ببندیم. اما با توجه به اهمیت کتاب و کتابخوانی، در جامعه ما کتاب هنوز جایگاهی که شایسته آن است را به دست نیاورده.

هر چند آمار دقیقی در مورد سرانه مطالعه کتاب که دارای پشتوانه پژوهشی باشد وجود ندارد و هر یک از مسئولین آمارهای متفاوتی را بیان می‌کنند، اما بر اساس گزارشی که در "سایت فرارو" آمده است، معاون فرهنگی وزیر ارشاد سرانه کتابخوانی در کشور را بدون احتساب مطالعه کتاب‌های درسی، مجلات و مقاله‌های علمی 10 دقیقه در شبانه‌روز بیان کرده است. از سویی دیگر در گزارشی که روزنامه کیهان روز دوشنبه 25 خرداد امسال چاپ کرده است: "برابر آمارهای موجود سرانه مطالعه در ایران آن هم در خوشبینانه‌ترین حالت هجده و نیم دقیقه در روز اعلام گردیده که در مقایسه با سایر کشورهای توسعه یافته و اروپایی در سطح بسیار پایینی قرار دارد." در همین گزارش آماری از سرانه مطالعه در کشورهای اروپایی آمده است که نشان می‌دهد در برخی از کشورهای اروپایی سرانه مطالعه هر نفر در طول روز بین 8 الی 10 ساعت است که با روزی هجده و نیم دقیقه‌ای که در ایران اعلام شده قابل مقایسه نیست. برای بهبود این وضعیت در کشور راهکارهای گوناگونی باید به کار گرفته شود که از این راهکارها می‌توان به مواردی چون: اطلاع‌رسانی دقیق و همه‌جانبه و تبلیغات از طریق صدا و سیما، گسترش نمایشگاه‌ها و کتابخانه‌های بین‌المللی توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، قرار دادن زنگ مطالعه در مدارس و همچنین اختصاص یارانه به حوزه فرهنگ اشاره کرد.
با توجه به مطالبی که گفته شد در این تحقیق سعی ما بر این است که میزان مطالعه شهروندان تهرانی را بررسی کرده و همچنین مقایسه‌ای بین میزان مطالعه شهروندان نسبت به میزان مطالعه در اردیبهشت سال 86 که توسط مرکز تحقیقات و مطالعات رسانه‌ای همشهری انجام شد، ترتیب دهیم. این مسأله در قالب پرسش‌های زیر پیگیری می‌شود:

سوالات تحقیق:

شهروندان تهرانی کتاب می‌خوانند؟

بیشتر چه کتاب‌هایی مطالعه می‌کنند؟

چه پیشنهادی برای افزایش میزان مطالعه در بین افراد دارند؟

ضرورت و اهمیت تحقیق:

"یکی از فاکتورهای اثر گذار بر حوزه فرهنگ کتابخوانی امکانات و فرصت‌هایی است که در این راستا در یک جامعه ایجاد شده یا رشد داده می‌شود. گرانی کتاب، نهادینه نشدن فرهنگ کتابخوانی، تبلیغات کم و غلط، مشکلات مالی، سرگرمی‌های دیگر، فرهنگ خانوادگی و در بعضی موارد تحصیلات پایین والدین، از موانع توسعه فرهنگ مطالعه به خصوص در قشر جوان به شمار می‌رود.

در کشورمان شاهد تبلیغات وسیعی برای هر چیزی از پفک نمکی گرفته تا سس سالاد و... هستیم اما برای کتاب هیچ‌گونه تبلغ موثری صورت نمی‌گیرد، هزینه تبلیغات به ویژه در تلویزیون آن قدر بالاست که تنها سرمایه‌داران از عهده آن بر می‌آیند و فعالان حوزه تولید و نشر کتاب چنین امکانی ندارند تا بتوانند برای به‌دست آوردن سهمی از فهرست خرید روزانه خانواده‌های ایرانی، تولیدهای خود را تبلیغ کنند، بدون شک حمایت‌های دولتی برای اشاعه تبلیغات با شیوه‌های نوین و هم پای کالاهای مصرفی برای کتاب ضروری است.

زمان آن رسیده که مسئولان فرهنگی کشور با اختصاص دادن بودجه‌ای مناسب امکان تبلیغات گسترده با استفاده از ابزار قدرتمند رسانه برای حوزه نشر را آماده سازند.

اصل کلام این‌که فرهنگ کتابخوانی بسیار با ارزش است و باید کودک را از همان زمان طفولیت  با کتاب آشنا کرد، از همان زمانی که مادرش برای او لالایی می‌خواند، باید ذهن او را با کتاب‌های مصور آشنا ساخت و خاطره‌ای از کتاب در ذهن او به‌وجود آورد. نبودن کتاب در سبد مصرفی خانواده‌ها به هر دلیلی که باشد، نشانه‌ای از نبود فرهنگ کتابخوانی در جامعه است و باید با شناخت موانع کتابخوانی و رفع آنها کاری کرد تا کتاب در فهرست نیازهای ضروری خانواده‌ها قرار گیرد. " (نظرسنجی درباره کتاب و کتاب‌خوانی، مرکز تحقیقات و مطالعات همشهری)

پیشینه:

در زمینه بررسی میزان مطالعه، تحقیقات فراوانی صورت گرفته از جمله پایان‌نامه‌ای با عنوان " بررسی نوع و میزان مطالعات غیر درسی دانش آموزان دوره متوسطه و شناسائی عوامل مؤثر بر آن از نظر دانش‏ آموزان در شهرستان شهرضا" که توسط مرتضی فاضل نوشته شده. همچنین در اردیبهشت ماه سال 1386 مرکز تحقیقات و مطالعات رسانه‌ای روزنامه همشهری نظرسنجی با همین عنوان انجام داده که سعی داریم در پایان این نظرسنجی مقایسه‌ای بین این دو انجام دهیم و ببینیم آیا تغییری در میزان مطالعه شهروندان تهرانی در طی این دو سال ایجاد شده یا نه.

کلیات تحقیق:

در این گزارش با به کارگیری نظرسنجی تلفنی و بدست آوردن آمارها، پردازش و تحلیل علمی آنها، سعی شده است تا به وضعیت موجود کتابخوانی و میزان مطالعه کتاب در بین مردم تهران و ارائه راهکارهای مناسب جهت ترغیب مردم به مطالعه کتاب دست یافت.  این گزارش حاصل جمع آوری پاسخ 600 نفر از مردم تهران به پرسشنامه تهیه شده توسط واحد نظرسنجی تلفنی مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ای موسسه همشهری است. این افراد به صورت تصادفی و بر اساس مراجعه به فهرست شماره تلفن‌ها (از 22000000 الی 88999999) انتخاب شدند. در این گزارش نظر کسانی که تمایل به پاسخگویی به تمام پرسش‌های تحقیق را داشته‌اند، منعکس شده است.

اهداف:

هدف از انجام این پژوهش دستیابی به میزان مطالعه کتاب، شناخت موانع کتاب‌خوانی و عوامل موثر بر گسترش کتاب‌خوانی از نظر مردم است.

روش نظرسنجی:

در این پژوهش، از نظرات عامه مردم به صورت تلفنی (نظرسنجی تلفنی) به روش پیمایشی و نمونه گیری تصادفی استفاده شده است. عددهای داخل جدول گرد شده است.

جامعه نمونه:

در این تحقیق نمونه آماری شامل 600 نفر از مردم تهران است. از این تعداد 50 درصد مرد و50 درصد زن هستند.

زمان اجرای نظرسنجی:

این نظرسنجی از تاریخ 6 تا 9 تیر ماه 1388 توسط گروه نظرسنجی مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ای روزنامه همشهری انجام شده است.

پرسش‌های نظرسنجی:

1. جنس         

2. سن           

3. تحصیلات

4. آیا پاسخگویان کتاب می‌خوانند؟

5. پاسخگویان به طور متوسط هفته‌ای چند ساعت مطالعه می‌کنند؟

6. پاسخگویانی که کتاب نمی‌خوانند علت کتاب نخواندن آنها چیست؟

7. آیا پاسخگویان مطالعه دیگری دارند؟

8 . پاسخگویان چه نوع کتاب‌هایی مطالعه می‌کنند؟

9. پاسخگویان به طور متوسط چند کتاب در سال می‌خوانند؟

10. پاسخگویان بیشتر از چه طریقی کتاب تهیه می‌کنند؟

11. پاسخگویان معمولا کجا مطالعه می‌کنند؟

12. پاسخگویان معمولا چه زمانی مطالعه می‌کنند؟

13. پاسخگویان چه راه‌حلی را برای گسترش کتابخوانی پیشنهاد می‌کنند؟

چکیده:

طرح نظرسنجی حاضر، ‌به منظور دست یافتن به میزان مطالعه کتاب در بین مردم تهران  و عوامل مؤثر بر گسترش کتابخوانی انجام گرفته است. یافته‌های این طرح به قرار زیر است.

- 50 درصد از پاسخگویان مرد و50 درصد زن هستند.

- 33 درصد پاسخگویان در گروه سنی 30-21 سال قرار دارند .

- 37 درصد از پاسخگویان دارای مدرک تحصیلی دیپلم هستند.

- 54 درصد از پاسخگویان کتاب می‌خوانند.

- 27 درصد از پاسخگویان به طور متوسط در هفته بیشتر از 7 ساعت مطالعه می‌کنند.

- از میان پاسخگویانی که اصلا کتاب نمی‌خوانند،70 درصد نداشتن وقت را علت این امر می‌دانند.

- 42 درصد از پاسخگویان روزنامه مطالعه می‌کنند.

- 23 درصد از پاسخگویان کتابخوان، داستان و رمان مطالعه می‌کنند.

- از میان پاسخگویانی که کتاب می‌خوانند، 25 درصد  بین 3 تا 6 کتاب در سال می‌خوانند.

- از میان پاسخگویان کتابخوان، 54 درصد  کتاب‌‌های مورد مطالعه خود را می‌خرند.

- 49 درصد از پاسخگویانی که کتاب می‌خوانند، بیشتر در اتاق شخصی خود مطالعه می‌کنند.

- اکثریت پاسخگویان کتابخوان (52 درصد) زمان خاصی برای مطالعه ندارند.

- 25 درصد از پاسخگویان فرهنگ‌سازی (تبلیغات) را بهترین راهکار برای گسترش کتابخوانی در بین مردم می‌دانند.

از بررسی جداول کا‌اسکوار نتایج ذیل حاصل شده است:

بین سطح تحصیلات پاسخگویان و خواندن کتاب رابطه معنی‌داری وجود دارد؛ به طوری که هر چه سطح تحصیلات افراد بالاتر می‌رود، تعداد افرادی که کتاب می‌خوانند بیشتر می‌شود.

بین جنس پاسخگویان و مطالعه کتاب رابطه معنی‌داری وجود دارد؛ به طوری‌که زن‌ها بیشتر از مردها کتاب می‌خوانند.

توصیف یافته‌ها

جنس پاسخگویان

بر اساس جدول شماره 1، از میان 600 نفر پاسخگو، 50 درصد مرد و 50 درصد زن هستند.

جدول شماره 1- توزیع پاسخگویان بر اساس جنس

جنس	تعداد	درصد
مرد	300	50
زن	300	50
جمع	600	100

نمودار شماره1- پراکندگی پاسخگویان بر اساس جنس

سن پاسخگویان

جدول شماره 2،  نشان دهنده توزیع جامعه آماری این تحقیق است. همان طور که مشاهده می‌شود بزرگ‌ترین گروه سنی در 600 نفر پاسخگوی این تحقیق را گروه سنی 21 تا 30 سال (33 درصد) و کوچک‌ترین گروه سنی را  71 سال به بالا ( 2 درصد ) تشکیل می‌دهند.

جدول شماره 2- توزیع پاسخگویان بر اساس سن

سن	تعداد	درصد
21 تا 30 سال	199	33
31 تا 40 سال	149	25
41 تا50 سال	88	15
15 تا20 سال	68	11
51 تا60  سال	55	9
61 تا 70 سال	28	5
71 سال به بالا	13	2
جمع	600	100

نمودار شماره 2- پراکندگی پاسخگویان بر اساس سن

سطح تحصیلات پاسخگویان

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 3، از میان 600 نفر پاسخگو، 37 درصد دیپلم و (3 درصد) کارشناسی ارشد و بالاتر هستند.

جدول شماره 3- توزیع پاسخگویان بر اساس میزان تحصیلات

تحصیلات	تعداد	درصد
دیپلم	222	37
زیر دیپلم	130	22
کار شناسی	115	19
کاردانی	49	8
دانشجو	36	6
بی سواد	31	5
کارشناسی ارشد به بالا	17	3
جمع	600	100

نمودار شماره 3- پراکندگی پاسخگویان بر اساس میزان تحصیلات

پاسخگویان کتاب می‌خوانند؟

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره4، از میان 600 نفر پاسخگو، 54 درصد  کتاب می‌خوانند.

نکته قابل تأمل اینکه، در تحقیقی که توسط مرکز تحقیقات و مطالعات رسانه‌ای همشهری در اردیبهشت ماه سال 86 انجام شد، 65 درصد از پاسخگویان کتاب می‌خواندند. و این یعنی اینکه تعداد افراد کتابخوان نسبت به سال 86 کمتر شده است.

جدول شماره 4- توزیع پاسخگویان بر اساس مطالعه کتاب

پاسخگویان کتاب می‌خوانند؟	تعداد	درصد
بله	321	54
خیر	279	46
جمع	600	100

نمودار شماره 4-  پراکندگی پاسخگویان بر اساس مطالعه کتاب

پاسخگویان به طور متوسط چند ساعت در هفته کتاب می‌خوانند؟

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 5، از میان 321 نفر پاسخگویی که کتاب می‌خوانند، 27 درصد به طور متوسط در هفته بیشتر از 7 ساعت مطالعه می‌کنند.

جدول شماره 5- توزیع پاسخگویان بر اساس متوسط میزان مطالعه کتاب در هفته

متوسط میزان مطالعه کتاب در هفته	تعداد	درصد
7 ساعت به بالا	88	27
1 تا 2 ساعت	80	25
کمتر از 1 ساعت	67	21
3 تا 4 ساعت	58	18
5 تا 6 ساعت	28	9
جمع	321	100

نمودار شماره 5- پراکندگی پاسخگویان بر اساس متوسط میزان مطالعه کتاب در هفته

دلایل پاسخگویانی که اصلا کتاب نمی‌خوانند

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره6،  از میان 279 نفر پاسخگویی که اصلا کتاب نمی‌خوانند، 70 درصد نداشتن وقت را مهمترین دلیل این امر می‌دانند.

جدول شماره 6 - توزیع پاسخگویان بر اساس دلایل آنها برای نخواندن کتاب

دلایل پاسخگویان برای نخواندن کتاب	تعداد	درصد
نداشتن وقت	194	70
نداشتن سواد	35	13
عدم علاقه	29	10
ضعیف بودن چشم	10	4
وجود مشکلات در زندگی	7	2
بالا بودن قیمت کتاب	4	1
جمع	279	100

نمودار شماره 6- پراکندگی پاسخگویان بر اساس دلایل آنها برای نخواندن کتاب

آیا پاسخگویان مطالعه دیگری دارند؟

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 7، از میان 600 نفر پاسخگو، 42 درصد روزنامه می‌خوانند و 23 درصد اصلا مطالعه ندارند.

جدول شماره 7 - توزیع پاسخگویان بر اساس اینکه آیا مطالعه دیگری دارند

آیا پاسخگویان مطالعه دیگری دارند	تعداد	درصد
روزنامه	250	42
اصلا مطالعه ندارند	136	23
مجلات	93	15
فقط کتاب	45	8
همه موارد	43	7
قرآن و کتب‌ ادعیه	27	4
مطالب اینترنتی	6	1
جمع	600	100

نمودار شماره 7 - پراکندگی پاسخگویان بر اساس اینکه آیا مطالعه دیگری دارند

کتاب‌هایی که پاسخگویان مطالعه می‌‌کنند

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 8،  از میان 321 نفر پاسخگویی که کتاب می‌خوانند، 23 درصد به کتاب‌های داستان و رمان علاقه دارند.

جدول شماره 8 - توزیع پاسخگویان بر اساس کتاب‌هایی که مطالعه می‌کنند

کتاب‌هایی که مطالعه می‌کنند	تعداد	درصد
داستان و رمان	74	23
علمی، تخصصی	61	19
روانشناسی	58	18
تاریخی	47	15
مذهبی	33	10
فرقی نمی‌کند	21	6
فلسفی، عرفانی	12	4
شعر و ادبیات	7	2
سیاسی	5	2
اقتصادی	3	1
جمع	321	100

نمودار شماره 8 -پراکندگی پاسخگویان بر اساس کتاب‌هایی که مطالعه می‌کنند

متوسط تعداد کتابی که پاسخگویان در سال مطالعه می‌کنند؟

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 9،  از میان 321 نفر پاسخگویی که کتاب می‌خوانند، 25 درصد به طور متوسط 3 تا 6 کتاب در سال مطالعه می‌کنند.

نکته مهم اینکه در نظرسنجی اردیبهشت سال 86، بیشترین افراد پاسخگو (38 درصد) به طور متوسط 1 تا 3 کتاب در سال مطالعه می‌کردند.

جدول شماره 9 - توزیع پاسخگویان بر اساس متوسط تعداد کتابی که در سال مطالعه می‌کنند

متوسط تعداد کتابی که پاسخگویان در سال مطالعه می‌کنند	تعداد	درصد
3 تا 6 کتاب	81	25
12 کتاب و بیشتر	78	24
1 تا 3 کتاب	77	24
6 تا 9 کتاب	43	14
9 تا 12 کتاب	42	13
جمع	321	100

نمودار شماره 9-  پراکندگی پاسخگویان بر اساس متوسط تعداد کتابی که در سال مطالعه می‌کنند

پاسخگویان از چه طریقی کتاب‌های خود را تهیه می‌کنند؟

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 10،  از میان 321 نفر پاسخگویی که کتاب می‌خوانند، اکثریت آنها (54 درصد) کتاب‌های مورد مطالعه خود را می‌خرند.

جدول شماره 10 - توزیع پاسخگویان بر اساس اینکه کتاب‌های مورد مطالعه خود را از چه طریق تهیه می‌کنند

کتاب‌های مورد مطالعه خود را از چه طریق تهیه می‌کنند	تعداد	درصد
خرید	174	54
گرفتن از اطرافیان	70	22
کتابخانه	65	20
هدیه	6	2
شرکت‌های خاص	4	1
اینترنت	2	1
جمع	321	100

نمودار شماره 10-  پراکندگی پاسخگویان بر اساس اینکه کتاب‌های مورد مطالعه خود را از چه طریق تهیه می‌کنند

پاسخگویان در چه مکانی مطالعه می‌کنند؟

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 11، از میان 321 نفر پاسخگویی که کتاب می‌خوانند، 49 درصد در اتاق شخصی خود مطالعه می‌کنند.

جدول شماره 11 - توزیع پاسخگویان بر اساس مکان مطالعه آنها

مکان مطالعه پاسخگویان	تعداد	درصد
اتاق شخصی	158	49
جای خاصی ندارند	118	37
محل کار	27	8
اتاق مطالعه	10	3
کتابخانه	8	3
جمع	321	100

نمودار شماره 11- پراکندگی پاسخگویان بر اساس مکان مطالعه آنها

پاسخگویان چه زمانی مطالعه می‌کنند؟

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 12، از میان 321 نفر پاسخگویی که کتاب می‌خوانند، اکثریت آنها (52 درصد) زمان خاصی برای مطالعه ندارند.

جدول شماره 12- توزیع پاسخگویان بر اساس زمان مطالعه آنها

زمان مطالعه پاسخگویان	تعداد	درصد
زمان خاصی ندارند	167	52
قبل از خواب	101	31
بعد از ظهر	38	12
صبح	15	5
جمع	321	100

نمودار شماره 12- پراکندگی پاسخگویان بر اساس زمان مطالعه آنها

پیشنهادات پاسخگویان برای گسترش کتابخوانی در سطح جامعه

بر اساس آمار مندرج در جدول شماره 13،  از میان 600 نفر پاسخگو، 25 درصد تبلیغات (فرهنگ‌سازی) را بهترین راه حل برای گسترش کتابخوانی در سطح جامعه می‌دانند.

جدول شماره 13- توزیع پاسخگویان بر اساس  پیشنهاد آنها برای گسترش کتابخوانی در سطح جامعه

پیشنهاد پاسخگویان برای گسترش کتابخوانی در سطح جامعه	تعداد	درصد
تبلیغات(فرهنگ‌سازی)	150	25
هیچ پیشنهادی	114	19
کاهش قیمت کتاب	91	15
نمی‌دانم	90	15
کاهش مشکلات مردم	36	6
گسترش کتابخانه‌ها	35	6
ایجاد ایستگاه‌های کتابخوانی	19	3
به‌روز کردن کتابخانه‌ها	16	3
جذاب کردن کتاب‌ها	16	3
افزایش فروشگاه‌های کتاب	11	2
برداشتن ممیزی	8	1
انتشار کتاب‌های جیبی	7	1
ایجاد کتابخانه اینترنتی	7	1
جمع	600	100

نمودار شماره 13- پراکندگی پاسخگویان بر اساس پیشنهاد آنها برای گسترش کتابخوانی در سطح جامعه

---

منابع:

- نظرسنجی درباره کتاب و کتاب‌خوانی، مرکز تحقیقات و مطالعات همشهری

- سایت فرارو